ปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดิน คืออะไร? ทำไมเกษตรกรยุคใหม่ถึงนิยมใช้

ปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินคืออะไร?

ปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดิน (Vermicompost หรือ Vermicast) คือวัสดุที่ได้จากการย่อยสลายเศษอินทรีย์วัตถุ เช่น เศษผัก เศษผลไม้ เศษใบไม้ หรือมูลสัตว์ ผ่านกระบวนการย่อยโดย ไส้เดือนดิน เช่นพันธุ์แอฟริกันไนท์ครอว์เลอร์ (African Nightcrawler) หรือไส้เดือนพันธุ์ไทย

ผลลัพธ์ที่ได้ก็คือ “มูลของไส้เดือน” ที่อุดมไปด้วยจุลินทรีย์มีชีวิต เอนไซม์ และธาตุอาหารที่เป็นประโยชน์กับพืช เช่น ไนโตรเจน ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม และฮอร์โมนพืชตามธรรมชาติ ซึ่งช่วยบำรุงต้นไม้ให้เจริญเติบโตได้ดี

ปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดิน(Vermicompost) หมายถึง เศษซากอินทรีย์วัตถุต่างๆ รวมทั้งดินและจุลินทรีย์ที่ไส้เดือนดินกินเข้าไปแล้วผ่านกระบวนการย่อยสลายอินทรียวัตถุเหล่านั้นภายในลำไส้ของไส้เดือนดิน แล้วจึงขับถ่ายเป็นมูลออกมาทางรูทวาร ซึ่งมูลที่ได้จะมีลักษณะเป็นเม็ดสีดำ มีธาตอาหารพืชอยู่ในรูปที่พืชสามารถนำไปใช้ได้ในปริมาณที่สูงและมีจุลินทรีย์จำนวนมาก ซึ่งในกระบวนการผลิตปุ๋ยหมักโดยใช้ไส้เดือนดินขยะอินทรีย์ที่ไส้เดือนดินกินเข้าไป และผ่านการย่อยสลายในลำไส้แล้วขับถ่ายออกมา มูลไส้เดือนดินที่ได้เรียกว่า “ปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดิน”

คุณสมบัติของปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดิน

ลักษณะโครงสร้างทางกายภาพของปุ๋ยหมักไส้เดือนดินมีลักษณะเป็นเม็ดร่วนละเอียด มีสีดำออกน้ำตาล โปร่งเบา มีความพรุนระบายน้ำและอากาศได้ดีมาก มีความจุความชื้นสูงและมีประมาณอินทรียวัตถุสูงมาก ซึ่งผลจากการย่อยสลายขยะอินทรีย์ที่ไส้เดือนดินดูดกินเข้าไปภายในลำไส้ และด้วยกิจกรรมของจุลินทรีย์ที่อยู่ในลำไส้และน้ำย่อยของไส้เดือนดินจะช่วยให้ธาตุอาหารหลายๆ ชนิดที่อยู่ในเศษอินทรียวัตถุเหล่านั้นถูกเปลี่ยนให้อยู่ในรูปที่พืชสามารถนำไปใช้ได้ เช่น เปลี่ยนไนโตรเจน ให้อยู่ในรูป ไนเตรท หรือ แอมโมเนีย ฟอสฟอรัสในรูปที่เป็นประโยชน์ โพแทสเซียมในรูปที่แลกเปลี่ยนได้ และนอกจากนี้ยังมีส่วนประกอบของธาตุอาหารพืชชนิดอื่นและจุลินทรีย์หลายชนิดที่เป็นประโยชน์ต่อดิน รวมทั้งสารควบคุมการเจริญเติบโตของพืชหลายชนิดที่เกิดจากกิจกรรมของจุลินทรีย์ในลำไส้ของไส้เดือนดินอีกด้วย

การใช้ปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินและน้ำหมักมูลไส้เดือนดินในการปลูกพืชจะส่งผลให้ดินมีโครงสร้างดีขึ้น คือทำให้ดินกักเก็บความชื้นได้มากขึ้น มีความโปร่งร่วนซุย รากพืชสามารถชอนไชและแพร่กระจายได้กว้าง ดินมีการระบายน้ำและอากาศได้ดี ทำให้จุลินทรีย์ดินที่เป็นประโยชน์บริเวณรากพืชสามารถสร้างเอนโซม์ที่เป็นประโยชน์ต่อพืชได้เพิ่มชึ้น นอกจากนี้จุลินทรีย์ดินที่ปนออกมากับมูลของไส้เดือนดินยังสามารถสร้างเอ็นไซม์ฟอสฟาเตสได้อีกด้วย ซึ่งจะมีส่วนช่วยเพิ่มประมาณฟอสฟอรัสในดินให้สูงขึ้นได้

ประโยชน์และความสำคัญของปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดิน

• ส่งเสริมการเกิดเม็ดดิน
• เพิ่มปริมาณอินทรียวัตถุแก่ดิน
• เพิ่มช่องว่างในดินให้การระบายน้ำและอากาศดียิ่งขึ้น
• ส่งเสริมความพรุนของผิวหน้าดิน ลดการจับตัวเป็นแผ่นแข็งของหน้าดิน
• ช่วยให้ระบบรากพืชสามารถแดร่กระจายตัวในดินได้กว้าง
• เพิ่มขีดความสามารถในการดูดซับน้ำในดิน ทำให้ดินชุ่มขึ้น
• เพิ่มธาตุอาหารพืชให้แก่ดินโดยตรงและเป็นแหล่งอาหารของสัตว์และจุลินทรีย์ดิน
• เพิ่มศักยภาพการแลกเปลี่ยนประจุบวกของดิน
• ช่วยลดความเป็นพิษของธาตุอาหารพืชบางชนิดที่มีปริมาณมาเกินไป เช่น อลูมินัม และแมงกานีส
• ช่วยเพิ่มความต้านทานในการเปลี่ยนแปลงระดับความเป็นกรด-เบส (Buffer capacity) ทำให้การเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นไม่เร็วเกินไปจนเป็นอันตรายต่อพืช
• ช่วยควบคุมปริมาณไส้เดือนฝอยในดิน เนื่องจากการใส่ปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินจะทำให้มีปริมาณจุลินทรีย์ที่สามารถขับสารพวกอับคาลอยด์และกรดไขมันที่เป็นพิษต่อไส้เดือนฝอยได้เพิ่มขึ้น

การใช้ปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินเป็นส่วนผสมของวัสดุปลูกและวัสดุเพาะกล้าพืช

นอกจากการนำปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินไปใช้เป็นปุ๋ยแล้ว ยังสามารถนำมาใช้เป็นส่วนผสมของวัสดุปลูกและวัสดุเพาะกล้าพืชได้ วัสดุปลูกพืชหรือสัสดุเพาะกล้าพืชทีมีส่วนผสมของปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินจะมีธาตุอาหารพืชอยู่ในปริมาณที่เจือจางและอยู่ในรูปพร้อมใช้ ซึ่งจะค่อยๆ ปลดปล่อยธาตุอาหารให้กับต้นกล้าพืชในการเจริญเติบโตระยะแรกได้อย่างเหมาะสม ประกอบกับปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินมีโครงสร้างที่โปร่งเบาระบายน้ำและอากาศได้ดี และจุความชื้นได้มาก ดังนั้นต้นกล้าพืชจะสามารถเจริญเติบโตออกรากและชอนไชได้ดีมาก ในการนำมาปลูกพืชจำพวกได้ประดับจะส่งเสริมให้พืชออกดอกได้ดีมากเนื่องจากจุลินทรีย์ในปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินสามารถสร้างเอนไซม์ฟอสฟาเตสได้ จึงทำให้วัสดุปลูกนั้นมีปริมาณของฟอสฟอรัสเพิ่มสูงขึ้นส่งผลให้พืชออกดอกได้ดียิ่งขึ้น

คุณสมบัติของปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดิน ที่นำมาใช้เป็นวัสดุปลูกพืชจะแตกต่างกันตามวัสดุที่นำมาใช้ผลิตปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดิน แต่โดยทั่วไปแล้วโครงสร้างของปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินที่ได้จะมีลักษณะที่คล้ายกัน คือจะมีส่วนประกอบของธาตุอาหารพืชอยู่ในรูปที่พืชสามารถดูดไปใช้ได้ มีส่วนประกอบของธาตุอาหารรองและธาตุอาหารเสริมเกือบทุกชนิดที่พืชต้องการ

ในการนำปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินมาใช้เป็นวัสดุปลูก ควรจะนำมาผสมกับวัสดุปลูกชนิดอื่นๆ ก่อน เนื่องจากปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินจะประกอบด้วยอินทรียวัตถุเป็นส่วนใหญ่ และมีอนุภาคของดินอยู่น้อย ดังนั้นในการนำปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินที่ได้มาผสมกับวัสดุปลูกชนิดอื่นๆ จะได้ผลดีกว่าและสิ้นเปลืองน้อยกว่าการใช้ปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินเพียงอย่างเดียว ซึ่งในการปลูกพืชสวนประดับสามารถนำปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินมาเจือจากได้หลายระดับ

ข้อดีของวัสดุปลูกที่มีส่วนผสมของปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดิน

• ปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินสามารถช่วยเก็บความชื้นและปลดปล่อยออกมาให้พืชอย่างช้าๆ เมื่อพืชต้องการยืดระยะเวลาการให้น้ำแก่พืชได้นานขึ้น
• กรณีใช้ผสมดินที่เป็นดินเหนียวจะช่วยเพิ่มอากาศในดิน ทำให้ดินร่วนซุย และช่วยในการถ่ายเทน้ำและอากาศได้สะดวก
• กรณีผสมดินที่เป็นดินทรายจะช่วยเพิ่มเนื้อดิน ช่วยให้ดินเก็บรักษาความชื้น และธาตุอาหารในดิน ลดการชะล้างธาตุอาหารของน้ำ
• ลดปัญหาการสลายตัวของธาตุอาหาร เป็นตัวปลดปล่อยธาตุอาหารอย่างช้าๆ ทำให้ประหยัดปุ๋ย
• ปกป้องดินไม่ให้มีสภาพโครงร้างแน่นเข็งและช่วยเติมอินทรียวัตถุในเนื้อดิน ช่วยให้ดินร่วนซุย รากพืชสามารถแพร่ขยายได้กว้าง
• ปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินจะมีสาวนประกอบของกรดฮิวมิคซึ่งเป็นตัวกักเก็บธาตุอาหารที่จำเป็นต่อพืชหลายชนิด เช่น ฟอสฟอรัส (P) โพแทสเซียม (K) แคลเซียม (Ca) เหล็ก (Fe) และทองแดง (Cu) ซึ่งธาตุอาหารเหล่านี้จะถูกเก็บอยู่ในโมเลกุลของกรดฮิวมิค อยู่ในรูปพร้อมใช้ และจะถูกปลดปล่อยออกมาเมื่อพืชต้องการ

ปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดินคือของดีจากธรรมชาติที่ได้จากไส้เดือน มันช่วยทำให้ดินดีขึ้น ปลูกอะไรก็งาม ใส่แล้วพืชแข็งแรง โตไว ผลผลิตก็ดี แถมยังไม่มีสารเคมีตกค้างให้ต้องกังวล เหมาะกับคนที่อยากปลูกผักกินเอง หรือจะทำขายแบบอินทรีย์ก็ได้ผลดี

ทุกวันนี้เกษตรกรหลายคนเริ่มหันมาใช้กันเยอะ เพราะมันช่วยลดต้นทุน ช่วยฟื้นฟูดิน และไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม ถ้าใครกำลังมองหาวิธีปลูกพืชแบบปลอดภัยและยั่งยืน ลองใช้ปุ๋ยหมักมูลไส้เดือนดูครับ ของเขาดีจริง ไม่ต้องง้อปุ๋ยเคมีเลย

บทความอื่นที่น่าสนใจ

• วิธีเลี้ยงปูนาในบ่อปูนซีเมนต์ จัดการง่ายสะอาด
• วิธีการผลิต จุลินทรีย์สังเคราะห์แสง ไว้ใช้งานเอง แบบง่ายๆ

ปุ๋ยอินทรีย์จากมูลไก่  โรงงานปุ๋ยใกล้บ้าน ที่ทำเองได้ง่ายๆ

ถ้าพูดถึง ปุ๋ยอินทรีย์ ที่ชาวบ้านนิยมกันมาก เชื่อว่าหลายคนคงนึกถึง “ปุ๋ยมูลไก่” หรือภาษาบ้านๆ ก็คือ “ขี้ไก่” นั่นเอง โดยเฉพาะใครที่เลี้ยงไก่ไว้เยอะๆ บอกเลยว่าเหมือนมี โรงงานปุ๋ยส่วนตัว อยู่ในบ้าน เพราะมูลไก่ถือเป็นปุ๋ยคุณภาพสูงที่หาได้ง่าย ไม่ต้องเสียเงินซื้อเหมือนปุ๋ยเคมี

มีคนเฒ่าคนแก่เคยบอกว่า มูลไก่เค็มกว่ามูลควาย ฟังดูอาจจะขำๆ แต่ความจริงแล้ว มูลไก่มีธาตุอาหารเข้มข้นกว่าหลายชนิดจริง โดยเฉพาะ ไนโตรเจน (N) ฟอสฟอรัส (P) และ โพแทสเซียม (K) ซึ่งเป็นอาหารหลักของพืชทุกชนิด ทำให้พืชเจริญเติบโตได้ดี ใบเขียว ดอกงาม ผลดก

ทำไมปุ๋ยมูลไก่ถึงถูกนำมาทำ “ปุ๋ยมูลไก่อัดเม็ด”?

เมื่อก่อนชาวบ้านจะเอามูลไก่มาใส่แปลงผักหรือสวนแบบสดๆ เลย แต่ข้อเสียคือ กลิ่นแรงมาก และ จับด้วยมือโดยตรงค่อนข้างเปื้อน แถมเก็บไว้นานไม่ได้ เพราะความชื้นและเชื้อราจะทำให้เสียคุณภาพ

ปัจจุบันด้วยเทคโนโลยีการผลิต ทำให้สามารถแปรรูปมูลไก่เป็น ปุ๋ยมูลไก่อัดเม็ด ซึ่งมีข้อดีคือ ใช้ง่าย เก็บได้นาน และไม่มีกลิ่นแรง เหมาะสำหรับคนที่ไม่ได้เลี้ยงไก่เอง หรือคนที่อยากใส่ปุ๋ยโดยไม่ต้องสัมผัสกับของสดๆ

ปุ๋ยมูลไก่ จัดเป็น ปุ๋ยอินทรีย์ ชั้นเยี่ยมชนิดหนึ่ง เนื่องจาก ประกอบด้วยธาตุอาหาร ที่หลากหลาย จึงทำให้คนมีความต้องการจะพัฒนา เพื่อนำเข้ามาสู่เศรษฐกิจการเกษตรมากขึ้น เลยกลายมาเป็น ปุ๋ยมูลไก่อัดเม็ด

ทำไมต้องทำ ปุ๋ยมูลไก่อัดเม็ด

ปุ๋ยมูลไก่อัดเม็ด เกิดขึ้นมาได้ ก็ด้วยความทันสมัยของ อุปกรณ์ต่างๆ ทำให้คนคิดอะไรได้ง่ายมากขึ้น เพราะบางทีคนก็ แหยงๆ ในการที่จะเอามือไป จับมูลไก่หว่าน ในสวนโดยตรง จึงทำให้ต้องการอำนวยความสะดวกตรงนี้ ขึ้นมาช่วยคนที่ยังไม่กล้าแตะต้องโดยตรง

สำหรับเราๆ หากมีไก่เลี้ยงอยู่แล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องซื้อหรอกครับ แต่ที่พูดถึงส่วนที่อัดเม็ด ก็เพราะคิดว่า เป็นทางเลือกหนึ่ง ของคนที่ ไม่ได้เลี้ยงไก่ หรือ ไม่อยากให้มือเปรอะเปื้อน เท่านั้นครับ

ข้อดีของ ปุ๋ยมูลไก่อัดเม็ด มีอะไรบ้าง

ปุ๋ยขี้ไก่ ปุ๋ยอินทรีย์ ใกล้ตัว เป็นสิ่งที่ถูกพัฒนากระบวนการผลิต จนทำให้สะดวกต่อผู้ใช้เป็นอย่างยิ่ง มาดูข้อดีของมันกันเถอะ

• ไม่มีกลิ่นเหม็น
  เนื่องปุ๋ยมูลไก่อัดเม็ด ได้ผ่านกระบวนการ ในการผลิต มาหลายแบบ หลายอย่าง ไม่ว่าจะเป็น อบไอน้ำ ดูดกลิ่น ดูดความชื้น อบแห้ง เป็นต้น ทำให้กลิ่นของมูลไก่ ดั้งเดิมลดน้อยลงไปมาก
• เก็บได้นาน
  โดยทั่วไปแล้ว มูลไก่ มูลวัว ที่เรามีกัน เก็บไว้ได้ไม่นานนัก ประมาณ 2-3 เดือน ก็ย่อยสลาย กระสอบขาดละ แต่พอเขาทำ อัดเม็ด แล้ว ทำให้สามารถเก็บได้นานมากขึ้น ครึ่งปีก็ยังได้เลยครับ
• ไม่เป็นเชื้อรา
  เนื่องจาก โดยทั่วไปแล้ว ปุ๋ยมูลไก่อัดเม็ด มักจะมีการ ใส่สารป้องกันเชื้อรา จึงทำให้ตัวปุ๋ยเอง ไม่มีเชื้อรา แล้วยังมีผลพลอยได้ต่อ พืชผักของเราด้วย นั่นคือ ไม่มีเชื้อราขึ้น โดยเฉพาะ สวนยางพารา ซึ่งเรากลัวกันมากเรื่อง เชื้อรา ถ้าใช้แบบนี้แล้วสบายใจได้ไม่น้อยเลยครับ
• ใช้สะดวก ให้ผลนาน
  เนื่องจากได้รับการอัดเม็ด ทำให้เม็ดปุ๋ย แน่น เมื่อหว่านปุ๋ยแล้ว ย่อยสลายช้า ทำให้ปุ๋ยมูลไก่นี้ จะค่อยๆ ให้ธาตุอาหารแก่พืช ผัก ทำให้ได้กินปุ๋ยได้นานๆ นั้นเอง
• เป็นมิตรต่อหน้าดิน
  เนื่องจาก ปุ๋ยมุลไก่อัดเม็ด เป็นปุ๋ยอินทรีย์ จึงป็นประโยชน์ต่อหน้าดิน ช่วยปรับปรุงดินให้ดีขึ้น โดยทำให้ดินโปร่งร่วนซุย อุ้มน้ำได้ดี และปลดปล่อยธาตุอาหารที่ถูกตรึงไว้ในดิน ซึ่งทั้งหมดนี้ เป็นประโยชน์ที่อิงแอบกันได้เป็นอย่างดี
• ทำให้ได้ผลผลิตเพิ่มขึ้น
  เป็นผลต่อเนื่องมาจากข้อที่ 5 พอดินดีแล้ว ก็ทำให้พืชผักได้กินธาตุอาหารได้เต็มที่ อย่างที่ทราบกันแล้ว โดยเฉพาะ สวนยางพารา ถ้าได้รับปุ๋ยอินทรีย์แล้ว ก็จะสามารถให้ผลผลิตเพิ่มขึ้นอีก ประมาณ 20% เลยทีเดียว ทำให้ได้น้ำยางมากขึ้น และได้ผลผลิตนานขึ้นด้วย

มูลไก่สด vs มูลไก่อัดเม็ด ใช้แบบไหนดี ?

• มูลไก่สด – เหมาะกับคนที่เลี้ยงไก่อยู่แล้วและไม่รังเกียจเรื่องกลิ่น ใช้ได้ทันทีหลังหมักหรือผึ่งให้แห้ง จะได้ธาตุอาหารเต็มๆ
• มูลไก่อัดเม็ด – เหมาะกับคนที่ไม่มีไก่เลี้ยง หรืออยากเก็บปุ๋ยได้นาน ใช้ง่าย ไม่เปื้อนมือ

เคล็ดลับการใช้ปุ๋ยมูลไก่ให้ได้ผลดี

        ผสมกับปุ๋ยหมักหรือปุ๋ยคอกอื่น เพื่อเพิ่มความหลากหลายของธาตุอาหาร ใส่ปุ๋ยช่วงดินชื้น หรือหลังรดน้ำ เพื่อให้ปุ๋ยค่อยๆ ละลาย สำหรับพืชที่อ่อนไหวต่อความเค็ม เช่น ผักสลัด ควรใช้ในปริมาณน้อยหรือหมักก่อนใส่

ปุ๋ยมูลไก่ ไม่ว่าจะเป็นแบบสดหรืออัดเม็ด ต่างก็มีคุณค่าและประโยชน์ต่อพืชอย่างมาก อยู่ที่ว่าเราสะดวกใช้แบบไหน ถ้าเลี้ยงไก่เองก็ประหยัดไปอีก แต่ถ้าอยากสะดวกก็เลือกแบบอัดเม็ด ช่วยให้ทั้งพืช ดิน และคนใส่ปุ๋ยมีความสุขกันถ้วนหน้า

บทความอื่นที่น่าสนใจ

• ไอเดีย การสร้างคอกแพะ ราคาประหยัดจากวัสดุรอบตัว
• น้ำส้มควันไม้ กับคุณประโยชน์มากมาย

การเพาะเลี้ยงไส้เดือน และผลิตปุ๋ยมูลไส้เดือน

การเพาะเลี้ยงไส้เดือน (Vermiculture)เป็นการประยุกต์ใช้ประโยชน์จากไส้เดือนดิน โดยเฉพาะผลผลิตที่ได้คือปุยหมักมูลไส้เดือน (vermicom posting) เป็นการนำวัสดุกลับมาใช้ใหม่หรือเป็นการจัดการทำให้สภาพแวดล้อมในระบบนิเวศเพื่อก้าวไปสู่ความเป็นเกษตรกรรมที่ยั่งยืน การใช้ไส้เดือนเป็นตัวหลักในการจัดการเศษของเสียเพื่อเปลี่ยนให้เป็นวัสดุที่ มีสารอาหารพืชสูงและพร้อมที่จะเป็นประโยชน์ต่อพืช โดยใส่ลงในพื้นที่การเกษตรเพื่อเป็นการปรับปรุงโครงสร้างของดินให้มีความอุดมสมบูรณ์ หรือเพื่อเป็นการเพิ่มคุณค่าทางการค้าเป็นวัสดุในการปลูกไม้ดอกไม้กระถางหรือเป็นวัสดุสำหรับปลูกพืชอื่นๆอย่างหลากหลาย

สายพันธุ์ของไส้เดือน

ในประเทศไทย นิยมเลี้ยงไส้เดือนอยู่ 3 สายพันธุ์ ได้แก่

1. พันธุ์ Tiger Worm ลำตัวมีสีแดงสลับสีเหลืองเป็น ลายเสือ ลำตัวกลม มีขนาดเล็ก เป็นสายพันธุ์ที่มีความทนทาน ต่อสภาพอากาศ ทนอากาศหนาวได้ถึง 0 °C และทนความร้อน ได้ถึง 40 °C
2. พันธุ์ Blue worm เป็นไส้เดือนสายพันธุ์เอเชีย ตัวผอมยาว ลำตัวสีม่วงเข้มประกายสีน้ำเงิน เป็นไส้เดือนที่ เลี้ยงง่าย สามารถกำจัดขยะอินทรีย์ ผลิตปุ๋ยหมัก และนิยม นำไปให้อาหารสัตว์น้ำ โดยเมือกจะมีกลิ่นหอมเหมือนดอกโมก
3. พันธุ์ African Night Crawler (AF) มีสีน้ำตาล แดงปนเทา ตัวใหญ่ เคลื่อนไหวรวดเร็ว ชอบอุณหภูมิที่ ค่อนข้างร้อน สามารถผลิตมูลไส้เดือนได้เร็ว เป็นสายพันธุ์ที่ ได้รับความนิยมมากที่สุด เป็นที่ต้องการของตลาดจำหน่าย พันธุ์ไส้เดือน จึงทำให้มีราคาถูก ขายพันธุ์ได้ง่าย

การเพาะเลี้ยงไส้เดือนดิน

การเลี้ยงไส้เดือนมีหลายรูปแบบขึ้นอยู่กับความเหมาะสมของผู้เลี้ยง ตั้งแต่แบบง่ายๆ ใช้วัสดุในท้องถิ่น ลงทุนน้อย ไปจนถึงการทำโรงเรือนผลิตในระดับอุตสาหกรรมที่ลงทุนสูง เช่น เลี้ยงบนพื้นดินโดยทำกองเลี้ยงให้สูงจากพื้นเล็กน้อย หรือ ขุดร่อง เป็นแปลงลงบนพื้นดินปกติ หรือ ก่ออิฐฉาบปูนเป็นบล็อกเลี้ยงก็ได้ หรือถ้าผลิตปุ้ยขนาดใหญ่อาจสร้างโรงเรือนถาวร มีระบบการเลี้ยงที่เป็นระบบตั้งแต่การให้อาหารไปจนถึงการเก็บปุย สำหรับ หลังคากันแดด หรือฝน อาจทำด้วยวัสดุง่ายๆ เช่น มุงด้วยหญ้าคา ใบจาก หรือ ตาข่ายพรางแสงซาแรน) ไปจนถึงการใช้หลังคาที่มีโครงสร้างแข็งแรงอายุใช้งานได้นาน นอกจากนี้ยังสามารถเลี้ยงด้วยอุปกรณ์ขนาดเล็ก ในครัวเรือน ซึ่งอาจประยุกตีใช้วัสดุที่มีอยู่ทั่วไปมาใช้ก็ได้ เช่น กะละมัง ถังพลาสติก ยางรถยนต์ วงบ่อปูนซีเมนต์ เป็นต้น

ขั้นตอนการเลี้ยงไส้เดือนโดยทั่วไป อาจปฏิบัติได้ ดังนี้

• เลือกพื้นที่เรียบหรือไม่มีหินหรือเศษแก้วที่เป็นอันตราย นำดินร่วนปูพื้นกว้างประมาณ 1 เมตร สูง 0.30เมตร ความยาวขึ้นอยู่กับความเหมาะสมของพื้นที่และปริมาณของขยะหรือของเสีย ให้ความชื้นกับพื้นวัสดุให้พอชื้นไม่ต้องแฉะ
• นำมูลวัวหรือเศษอินทรียวัตถุ โรยทับให้หนาประมาณ 15 เซนติเมตร แล้วรดน้ำให้ ความชื้นอีกครั้ง
• นำไส้เดือนท้องถิ่นมาปล่อยในกอง รดน้ำกองไส้เดือนทุกวัน
• ไส้เดือนจะกินเศษอาหารและมูลวัวแล้วถ่ายมูลเป็นขุยบนกองเลี้ยง เก็บมูลทุกๆสัปดาห์แล้วนำมาตากในร่มไส้เดือน 1 กิโลกรัม จะผลิตขุยได้ประมาณ 10 กิโลกรัม ภายใน 45-60 วัน เมื่อวัสดุเพาะเลี้ยงหมดให้นำวัสดุเพาะเลี้ยงมาใส่ใหม่เหมือนขั้นตอนแรก โกยขุยไส้เดือนออกมากองข้างๆกองเดิมและเมื่อกองวัสดุเพาะเลี้ยงเดิมเริ่มแห้ง ไส้เดือนจะย้ายไปอยู่ด้านใต้ของกอง
• เก็บส่วนบนของกอง 3 ใน 4 ส่วนของกอง แยกไส้เดือนแล้วใส่ไส้เดือนกลับไปในกองใหม่
• ควรเปลี่ยนกองทั้งหมดภายใน 6 เดือน ทั้งนี้เมื่อกองเพาะเลี้ยงเริ่มแน่น ไส้เดือนไม่สามารถชอนไชได้  การเลี้ยงเพื่อให้สามารถเก็บข้อมูลได้ทั้งปี ควรมีการสร้างกองไว้หลายๆกองและเก็บข้อมูลสลับกันไปได้ทั้งปี

สิ่งที่ควรคำนึง

• กองเพาะเลี้ยงหรือกระบะต้องทำในที่ร่มเพื่อป้องกันแสงแดดและฝนและจะต้องรดน้ำอย่างสม่ำเสมอไม่ควรใช้ปุ๋ยคอกใหม่
• มูลวัวควรตากให้แห้งและควรบดก่อนนำมาใช้ การใช้มูลสัตว์ชนิดอื่นๆ ควรมีการผสมกับมูลวัวก่อน
• ไส้เดือน 1 กิโลกรัม มีจำนวนประมาณ 1,000 ตัว ซึ่งไส้เดือน 1 กิโลกรัม จะกินอาหารได้ 5 กิโลกรัมต่อวัน
• ไส้เดือน 10 กิโลกรัม จะกินอาหารได้ 1 ตันต่อเดือน และไส้เดือน 1,000 ตัว สามารถเลี้ยงในพื้นที่ขนาด 1 ตารางเมตร
• ควรใช้ไส้เดือนสีเข้มที่พบบริเวณผิวหน้าดินถึงลึก 25 ชม. สำหรับเลี้ยงทำปุ๋ยมูลไส้เดือน
• ระหว่างฝนตกให้นำมูลวัววางตามยาวของกองเพาะเลี้ยงป้องกันไส้เดือนหลบหนี

รูปแบบการเลี้ยงไส้เดือนด้วยภาชนะแบบต่างๆ (อานัฐ ตันโช, 2551)

1 การเพาะเลี้ยงในถังน้ำหรืออ่างพลาสติก

• เลือกถังน้ำหรืองอ่างพลาสติก สำหรับเพาะเลี้ยงไส้เดือน ควรมีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางมากกว่า 12 นิ้ว พร้อมหาอ่างสำหรับรองกันถังหรืออ่างเลี้ยง เจาะรูที่กันภาชนะเพื่อระบายน้ำมูลไส้เดือนและเจาะฝาปิดภาชนะเพื่อระบายอากาศแล้วนำเศษอิฐหรือก้อนหินเล็กๆ ใส่ในตาข่ายไนล่อนมัดเป็นตุ้มแบนๆ วางไว้ที่ก้นถัง เพื่อให้น้ำระบายได้สะดวกและไม้อุดรูที่ก้นภาชนะ
• ทำพื้นเลี้ยงโดยผสมดินร่วนกับมูลวัว อัตราส่วน 4:1 แล้วรดน้ำให้ความชื้น 80-90 เปอร์เซ็นต์ นำวัสดุพื้นเลี้ยงที่ผสมแล้วใส่ลงในภาชนะให้มีความหนาจากก้นภาชนะอย่างน้อย 3 นิ้ว แล้วนำไส้เดือนมาปล่อยลงหนาแน่นประมาณ 1 กิโลกรัมต่อตารางเมตร (โดยพิจารณาจากปากภาชนะเส้นผ่าศูนย์กลาง 1 เมตร ใช้ไส้เดือน 1 กรัม)
• ใส่มูลวัวตรงกลาง 1 กอง เพื่อเป็นอาหารไส้เดือนและป้องกันไส้เดือนหนีจากสภาพแวดล้อมใหม่ที่ไม่คุ้นเคย ควรนำน้ำยาล้างจานหรือสบู่มาทาที่บริเวณปากภาชนะ เพื่อป้องกันการเลื้อยหนีออกจากภาชนะเลี้ยงในระยะแรก
• ปิดฝาภาชนะเพื่อรักษาความชื้นและกันแมลง หรือสัตว์ศัตรูอื่น ๆ แล้วนำภาชนะไปตั้งไว้บริเวณที่ร่ม ที่อากาศถ่ายเทสะดวก ไม่โดนแดดหรือฝน
• นำเศษอาหารหรือขยะอินทรีย์ให้ส้เดือนย่อยสลาย โดยให้บางๆ ป้องกันความร้อนจากการหมักหากไส้เดือนย่อยไม่ทัน ไส้เดือนอาจหนีออกจากภาชนะได้

2. การเลี้ยงไส้เดือนในวงบ่อซีเมนต์

• หาวงบ่อปูนซีเมนต์ที่มีพื้นและรูระบายน้ำ นำวงบ่อไปไว้ในบริเวณที่ร่ม ไม่โดนแดดหรือฝน อากาศถ่ายเทสะดวก แล้วล้างวงบ่อด้วยน้ำสะอาด 2-3 รอบ แล้วแช่ด้วยตันกล้วยทิ้งไว้ 3-5 วัน เพื่อลดความเค็มของปูนชีเมนต์
• นำก้อนอิฐหรือก้อนกรวดใส่ตาข่ายไนล่อนมัดเป็นตุ้มวางไว้อุดบริเวณรูระบายน้ำด้านในวงบ่อใส่พื้นเลี้ยง (ดินร่วนผสมมูลวัวอัตรา 4 ต่อ 1) ใส่ในวงบ่อหนา 3 นิ้ว แล้วนำใส่ไส้เดือน 100 ตัว ต่อเส้นผ่าศูนย์กลางวงบ่อซีเมนต์ 1 เมตร
• ทาสบู่หรือน้ำยาล้างจานบริเวณขอบบ่อเป็นแถบกว้าง 1-2 นิ้ว ป้องกันไส้เดือนหนี ทำการเติมมูลวัวและเศษขยะอินทรีย์บางๆ อย่าให้เกิดความร้อนจากการหมัก ปิดฝาบ่อด้วยวัสดุแผ่นเรียบที่หาได้ในพื้นที่ เช่น ไม้อัด ฟิวเจอร์บอร์ด ที่เจาะรูระบายอากาศ บริเวณฝา
• คอยสังเกตพฤติกรรมการกินอาหารของไส้เดือนและอาจเติมขยะอินทรีย์ ให้มีปริมาณเหมาะสมกับการย่อยของไส้เดือน

การแยกมูลไส้เดือน

เมื่ออาหารในกะละมังใกล้หมด จะต้องแยกตัวและมูลไส้เดือนเพื่อนำตัวไส้เดือนไปเลี้ยงใน อาหารใหม่ และนำมูลไส้เดือนไปใช้ประโยชน์ต่อไป

การเก็บมูลไส้เดือนให้ใช้ตาข่ายที่ไส้เดือนสามารถลอดได้วางไว้บน bedding ใหม่ และใส่ bedding เก่าที่ต้องการแยกตัวและมูลไส้เดือนไว้ด้านบนตาข่าย ทิ้งไว้ประมาณ 3 วัน ไส้เดือนจะย้ายไปอยู่ใน bedding ใหม่ จากนั้นนำไปผึ่งในที่ร่มให้มีความชื้นสัมพัทธ์ 35% สังเกตได้จากเมื่อใช้มือเก็บมูลไส้เดือนและ ไม่ติดมือ ไม่รู้สึกเปียก จากนั้นนำมาร่อนด้วยตะแกรง ขนาด 3 มม. จะได้มูลไส้เดือนและกากมูลไส้เดือน (มูลวัว ที่ไส้เดือนกินไม่หมด) หลังจากแยกตัวและมูลไส้เดือนแล้ว มูลไส้เดือนสามารถนำไปใช้หรือบรรจุถุงจำหน่ายได้ ส่วนตัวไส้เดือนและกากมูลไส้เดือน ให้นำไปใส่ในอาหารใหม่เพื่อเลี้ยงไส้เดือนต่อไป

ประโยชน์จากการเลี้ยงไส้เดือน

1. ทำให้ระบบนิเวศเกิดความสมดุล
2. ทำให้โครงสร้างของดินดีขึ้น
3. ช่วยระบายน้ำและอากาศในดิน
4. เพิ่มอินทรียวัตถุและธาตุอาหารแก่ดิน
5. เป็นดัชนีบ่งชี้การปนเปื้อนในดิน
6. สร้างรายได้จากมูลและพันธุ์ไส้เดือน

     จะเห็นได้ว่าการเลี้ยงไส้เดือน สามารถใช้อุปกรณ์ที่มีอยู่รอบตัวมาใช้ในการเลี้ยงไส้เดือนได้ไม่ว่าจะ เป็นมูลสัตว์ กะละมัง เศษผัก ซึ่งเป็นสิ่งที่มีอยู่ในครัวเรือนนำมาใช้ให้เกิดประโยชน์ นอกจากเป็นการกำจัด ขยะอินทรีย์ได้แล้ว ยังได้ประโยชน์มากมาย และสร้างรายได้ให้แก่ครอบครัว

บทความอื่นที่น่าสนใจ

• ไอเดีย การสร้างคอกแพะ ราคาประหยัดจากวัสดุรอบตัว
• น้ำส้มควันไม้ กับคุณประโยชน์มากมาย